Idi i smotri (1985, Elem Klimow)

Idź i patrz ******

Rosyjski reżyser Elem Klimow (odszedł w roku 2003 w wieku 70 lat), choć przez całe swoje życie zdążył zrealizować tylko 5  pełnometrażowych filmów, to ostatnim z nich zapewnił sobie stałe miejsce w historii kina. To niezwykły “Idź i patrz”, psychologiczny dramat (choć może lepszym określeniem byłby “horror”?) o traumie, jakiej poddany zostaje nastoletni chłopiec w trakcie II wojny światowej na Białorusi w roku 1943.

14-letni Florian Gajszun pragnie opuścić rodzinny dom i przystąpić do partyzantów walczących na terenie Białoruskich lasów i wiosek. Jednak, aby móc do nich dołączyć musi spełnić jeden warunek: posiadać broń. Dlatego Florian dużo czasu spędza na przeszukiwaniu byłych okopów w poszukiwaniu karabinu. Wbrew prośbom i zakazom matki (samotnie wychowującej jego i dwie siostry-bliźniaczki), wkrótce opuszcza rodzinę i dołącza do małego posterunku kolaborantów. Tam oczywiście, jak to najmłodszy wśród dorosłych mężczyzn – Flora traktowany jest jako “ten młody”. Coś posprząta, postoi na warcie, ale do walki wziąć go nikt nie chce. Kiedy przywódca decyduje o wyruszeniu Niemcom naprzeciw , Florian zostaje  sam na terenie obozu. Od tej chwili dla chłopaka zaczyna się przydługi etap samotnej i wyczerpującej tułaczki bez niczyjej szczególnej ochrony. Spotyka dziwnie zachowującą się dziewczynę, z którą odkrywa, że w jego byłym rodzinnym domu nikt już się nie ostał, jest świadkiem kolejnych niemieckich ataków i bombardowań, próbuje (najpierw w grupie, potem już samotnie) zorganizować małej wiosce trochę jedzenia, ale najgorsze dopiero przed nim: w pewnej chwili trafia do miasteczka, które nagle zostaje przejęte, spacyfikowane i wymordowane przez Niemców.

Battle Los Angeles (2011. Jonathan Liebesman)

Inwazja: Bitwa o Los Angeles **

Schematyczny, śmiertelnie nudny film akcji, który powstał z ręki człowieka, który wyreżyserował niedawno taki przedziwny twór kinowy jak prequel remake’u “Teksańskiej Masakry Piłą mechaniczną” (remake udany, prequel już nie). Podobnie jak w tamtym filmie, Liebiesman do przesady stosuje ujęcia z ręki operatora (spróbujcie zrozumieć co się dzieje i kto jest głównym bohaterem w pierwszym akcie filmu), ale kompletnie wykłada się na poziomie efektowności widowiska. Kolejny raz bierze słaby, pozbawiony ludzkiego elementu scenariusz i kolejny raz dostajemy od niego jedynie szybkie, sprawne filmidło pozbawione ambicji, które nie wywołuje najmniejszej reakcji emocjonalnej i zapomina niestety, by trzymać w napięciu. Fabuła? Jest taka: na Ziemię trafiają kosmici, bo potrzebują wody. Atakują nas , a my się bronimy przy pomocy najlepszych: jak zawsze niezawodnych amerykańskich marinies. Wszystkie z perspektywy destrukcji miasta Los Angeles. 

Pomysł, aby kino science fiction o obcych pożenić z konwencją kina wojennego o małym plutonie wykonującym kolejne wojskowe operacje na polu bitwy (którym jest tu całe miasto) może się wydawać ciekawy i nawet oryginalny, ale efekt jest niestety zdumiewająco nijaki. Całość potraktowana została  przez producentów z subtelnością, na jaką było stać dawne kino propagandowe (co chwilę słyszmy dialogi w stylu:  ”nie cofniemy się! nigdy!”) i przypomina średnio zajmującego FPSa, w którym poszczególne sceny wolne od demolki prezentują podobny poziom psychologii co cut-scenki w grach komputerowych. Nie rozumiem w związku z tym, w jakim celu poświęca się w “Bitwie” pierwsze kilkanaście minut czasu ekranowego na wprowadzenie najważniejszych bohaterów, skoro potem i tak w późniejszym czasie się niespecjalnie do tego nawiązuje (i nie rozwija). Nie rozumiem też,  po co nam wreszcie ci kosmici, skoro przez większą część czasu trudno powiedzieć,  do kogo tutaj się właściwie strzela (pod tym względem nawet nowy “Terminator” miał do zaproponowania jakąś wizję), zaś film stylistycznie i wizyjnie nie odbiega od tego, co kino bitewne zdążyło już po wielokroć pokazać. 

Róża (2011, Wojciech Smarzowski)

Róża *****

Kiedy po premierze “Róży” na Festiwalu w Gdynii czytałem recenzje najnowszego filmu Smarzowskiego (“Wesele”, “Dom zły”) , zauważyłem, że każda z nich wyglądała mniej więcej tak samo. Zachwyty nad warsztatem wręcz tonęły w sugestywnych opisach poseansowej deprechy i konieczności oglądania okrutnych scen gwałtów i wojennej przemocy.  Smarzowski to reżyser, który lubuje się w naturalizmie, dlatego nie dziwne, że idąc do kina spodziewałem się  kolejnej  “Pasji”  - 1,5 h rzeźni ,  festiwalu tortur i okrucieństwa doprowadzonych  na granice dobrego smaku. Tymczasem film Smarzowskiego  zaskakuje:  “Róża” nie jest histeryczna, ale  zadziwiająco subtelna, w jakiś dziwny sposób oczyszczająca i bardzo po ludzku szlachetna. No ale od początku. 

Pierwsze minuty nie pozostawiają wątpliwości, że nie będzie to łatwy seans. Znakomity opening: absolutna cisza na napisach początkowych  i nagły ogłuszający atak  z pola bitwy, na którym na oczach głównego bohatera żołnierz najpierw gwałci jego żonę, a następnie strzela jej w tył głowy. Jednak im dalej, tym film się jakby uspokaja, koloryzuje  wydarzenia lekkim poczuciem humoru, jednocześnie pozostając szarpiącym co jakiś czas nerwy czyms w rodzaju historycznego thrillera dla dorosłych. Niezmienny pozostaje jednak ton filmu: warstwa zdjęciowa jest przez cały czas wyblakła, ziarnista i zabrudzona, jakby zupełnie nie przystająca do epoki cyfrowych multipleksów. 

War Horse (2011, Steven Spielberg)

Czas Wojny ***½

Hollywoodzki super szmalec: Spielberg jeszcze nigdy tak bardzo nie zbliżył się do granicy kiczu, jak w swoim najnowszym filmie, nominowanym do głównych Oscarów “Czasie wojny” (“War Horse”). Kto widział przynajmniej jeden ze zwiastunów tej produkcji, ten wie, że po wejściu na kinową salę nie będzie odwrotu: film jest bezwstydnym hołdem i powrotem do hollywoodzkiego crapu lat 30. , 40. i 50. Czasów Johna Forda, ckliwych melodramatycznych westernów, epickości Davida Leana i czasów “Przeminęło z wiatrem” jako największego światowego arcydzieła kina. 

Znów cieszymy się pomarańczowymi filtrami z “Gone with the Wind”, znów tandetne dialogi nie mają znaczenia, jeszcze raz chodzi  o tanie wzruszenia, patetyczny ton i wiejskie pejzaże, które w obiektywie kamer Janusza Kamińskiego  autentycznie zapierają dech w piersiach. Film atakuje nas stylem retro od pierwszych chwil: muzyka Johna Williamsa wprost wymusza konkretne emocje, jakie w trakcie seansu trzeba przeżywać, znane z wszystkich filmów Spielberga sztuczne, niczym namalowane  panoramy pięknych miejsc  otwierają film i przewijają się do samego końca, a co jakiś czas atakują nas obowiązkowe manipulatorskie najazdy na mocno przeżywające twarze bohaterów (w tym tego tytułowego).

Historia konia Joey’ego , wychowanego przez nastolatka z biednej, zagrożonej sprzedażą farmy swojego ojca (który to – koń -  wyrusza po krótkim czasie na wojnę i jest wykorzystywany jako zaprzęg do armat i  środek transportu dla żołnierzy, a czasem po prostu tkwiący w niebezpiecznej tułaczce)  to zwyczajnie ckliwa, statyczna w oldschoolowy sposób bajka dla całej rodziny, w której niektóre sekwencje bitewne wydają się wobec całości pasować niczym drzwi do lasu. Niby mamy umowność (wszyscy w filmie mówią po angielsku, czasem wrzucając dziwnie wstawki z ojczystego języka), bajkowość pięknie rozrysowanego świata przygody, z drugiej strony intensywność okopów I wojny światowej , użycie trującego gazu, śmierć, broń, zniszczenie (aż czuć z ekranu proch strzelniczy, daję słowo). Trudno powiedzieć dla kogo to film: czy w niedzielny świąteczny poranek musimy całą rodziną oglądać sceny zagazowywania żołnierzy i brutalnych szarż z dwóch stron barykady?

Essential Killing ****

Uff, zobaczyłem nareszcie “Essential Killing” ,  prawdopodobnie największy sukces polskiego kina od wielu lat, film obsypywany laurami na światowych festiwalach, wielki zwycięzca Złotego Orła dla najlepszego polskiego filmu roku,  a także kandydat do tegorocznych Oscarów (m.in. za scenariusz oryginalny).

Przede wszystkim jednak najoryginalniejszy, najbardziej enigmatyczny i najchętniej dyskutowany polski film roku (“Wszystko co kocham” podobało się wszystkim- zero dyskusji, “Różyczkę” większość uznała za średnią – również zero dyskusji).

Film Skolimowskiego wyraźnie  stworzył wyłom wśród widzów- dla jednych ‘Essential Killing” to pretensjonalna, przeszarżowana symboliką porażka , dla drugich wielki triumf reżyserii i skuteczności w realistycznym prowadzeniu akcji . Mówię zawczasu: wg mnie ani ci  nieustający w zachwytach, ani ci wieszający psy, nie mają do końca racji.  “EK” to rodzaj eksperymentu- film, który sprawia, że oczy widza raz po raz w trakcie seansu dramatycznie się powiększają (like: WHAAAAAT?!) i w czasie którego wiele rzeczy może nie  mieć dla niego sensu (miałem tak w finałowym akcie) ale za to po samym filmie ten dziwny ekranowy twór będzie chodził za nim tygodniami.  Chodził i dręczył mózgownicę.

Reżyser przyjął sobie za cel do końca poprowadzić swój film w konwencji cinema verite- pierwsze sceny przypominają znane dokumenty wojenne (jak świetna, niedawno nominowana do Oscara “Wojna Restrepo”), w których kamera trzymana jest w ręce operatora, wykonuje gwałtowne ruchy w ciasnych przestrzeniach , a oddalone panoramy wyraźnie naśladują ujęcia nagrane z widoku lecącego helikoptera. To samo z bohaterami – tutaj to grupka anonimów- jacyś żołnierze, helikoptery i czołgi,  i  jacyś więźniowie prowadzeni do tajnej bazy.  Strzały, wybuchy a za chwilę porażające sceny tortur i przesłuchań. Skolimowskiego wyraźnie nie interesuje żaden faktyczny kontekst przedstawionych wydarzeń. Nie nazywając nikogo  po imieniu i nie prowadząc widza za rączkę wyświetlając mu daty, miejsca i nie wiadomo co jeszcze, pozwala nakarmić jego wyobraźnię.

The Hurt Locker. W pułapce wojny ****

Możliwe poważne spoilery!

Film ten jest jeszcze jednym dowodem na potwierdzenie mojej obserwacji, iż gry komputerowe co raz bardziej upodabniają się do hollywoodzkich filmów oraz na odwrót- że filmy coraz bardziej przypominają nie-interaktywne gry video z wysoką rozdzielczością grafiki. “Hurt Locker” przez większą swoją część jest kolejną odsłoną “Call of Duty” – amerykańska armia i sprzęt, szybka shooterowa akcja, opisowe dialogi, montaż i zdjęcia przypominające typowe dla fpsów szybkie zmiany punktów widzenia kamery, a scenariusz to kolejne misje na drodze do zaliczenia kampanii. A jednak film zdobywa Oscara i zjawiskowy wręcz respekt recenzentów. Jak to się dzieje? Czy rzeczywiście to film na miarę “Czasu Apokalipsy” i “Łowcy jeleni”?

Osobiście uważam takie głosy za daleko przesadzone. Skąd jednak nagrody? Dla jednych to wynik politycznej poprawności – że aktualna wojna, że kobieta za kamerą, że niski budżet, ale wielka pasja, że nie można ulec wysokobudżetowym bajkom dla mas pokroju “Avatara” itd. Dla drugich:  “Hurt Locker” to techniczne arcydzieło, mistrzowska reżyseria, chłodna niepatetyczna narracja, osaczający realizm oraz wreszcie  prawdziwość pola irackiej bitwy , która rzekomo bije z każdej sceny filmu.